संवेदनशून्यतेच्या विळख्यात अडकलेला समाज

संवेदनशून्यतेच्या विळख्यात अडकलेला समाज

                  मानवी उत्क्रांतीच्या प्रदीर्घ प्रवासात माणसाने बुद्धीच्या जोरावर निसर्गावर विजय मिळवला, विज्ञानाचे अफाट क्षितिज पादाक्रांत केले आणि भौतिक सुबत्तेचे इमले उभे केले. मात्र, या प्रगतीच्या झगमगाटात मानवी संवेदनांचा जो ओलावा असायला हवा होता, तो आता हळूहळू आटत चालल्याचे भीषण वास्तव समोर येत आहे. आजचे युग हे तंत्रज्ञानाचे आणि वेगाचे आहे, पण या वेगाच्या स्पर्धेत आपण आपल्यातील 'माणूस' हरवून बसलो आहोत की काय, अशी रास्त भीती वाटू लागली आहे. मानवी संवेदना बोथट होणे ही आजच्या काळातील सर्वात मोठी सामाजिक आणि सांस्कृतिक शोकांतिका आहे. एकेकाळी ज्या समाजात परोपकार, सहानुभूती आणि दुसऱ्याच्या दुःखात सहभागी होणे हीच जीवनाची सार्थकता मानली जात होती, तोच समाज आज कमालीचा आत्ममग्न आणि आत्मकेंद्री झाला आहे.

                 या संवेदनशून्यतेच्या मुळाशी 'बाजारीकरण' नावाचा एक मोठा राक्षस उभा आहे. आजच्या युगात प्रत्येक गोष्टीची किंमत लावली जात आहे आणि दुर्दैवाने त्यात मानवी भावभावनांचाही समावेश झाला आहे. प्रेम, मैत्री, जिव्हाळा आणि नातेसंबंध हे आता निस्वार्थ राहिलेले नसून ते 'उपयोगिता' आणि 'परतावा' या गणितावर मोजले जात आहेत. एखादी व्यक्ती आपल्या आयुष्यात किती महत्त्वाची आहे, हे ठरवताना त्या व्यक्तीचा आपल्याला काय आर्थिक किंवा सामाजिक फायदा होईल, असा विचार केला जातो. नात्यांचे हे बाजारीकरण माणसाला आतून पोखरत आहे. जेव्हा भावभावनांचे रूपांतर व्यवहारात होते, तेव्हा मनातील हळवेपणा संपतो आणि तिथे एक प्रकारचा पाषाणहृदयीपणा येतो. आज सण-उत्सव असोत वा कौटुंबिक कार्यक्रम, त्यातील माणुसकीच्या ओलाव्यापेक्षा प्रदर्शनाला आणि मार्केटिंगला अधिक महत्त्व आले आहे. कोणाच्या तरी दुःखाचे किंवा संघर्षाचे भांडवल करून 'व्ह्यूज' आणि 'लाईक्स' मिळवण्याची स्पर्धा सोशल मीडियावर सुरू असते, ही संवेदना मृत झाल्याची सर्वात मोठी पावती आहे.

                 संवेदना बोथट झाल्याचे दुसरे दाहक उदाहरण म्हणजे प्राणिमात्रांकडे पाहण्याचा आपला बदललेला दृष्टिकोन. निसर्गातील प्रत्येक जीव हा ईश्वराचा अंश आहे आणि तो जगण्यास पात्र आहे, ही धारणा आपण केव्हाच मोडीत काढली आहे. आज प्राण्यांकडे केवळ एक 'साधन' म्हणून पाहिले जाते. शहरीकरणाच्या हव्यासापोटी आपण त्यांचे नैसर्गिक अधिवास नष्ट केले आणि आता तेच प्राणी जेव्हा अन्नासाठी मानवी वस्तीत येतात, तेव्हा त्यांना शत्रू मानून त्यांच्यावर क्रूर अत्याचार केले जातात. रस्त्यावर जखमी अवस्थेत पडलेल्या प्राण्याकडे दुर्लक्ष करून पुढे जाणारा समाज जेव्हा महागड्या 'ब्रीड्स'चे प्राणी केवळ श्रीमंतीचे प्रदर्शन करण्यासाठी पाळतो, तेव्हा त्यातील दांभिकपणा स्पष्टपणे जाणवतो. प्राणिमात्रांमधील जिवंत अस्तित्व नाकारून त्यांना केवळ शोभेची वस्तू मानणे, हे आपल्या बोथट होत चाललेल्या करुणेचे निदर्शक आहे. निसर्गाच्या बाबतीतही हेच घडत आहे. निसर्ग हा आपला जीवनदाता आहे, हे विसरून आपण त्याला केवळ उपभोगाची वस्तू मानले आहे. झाडे तोडताना किंवा नद्या प्रदूषित करताना आपल्या मनाला वेदना होत नाहीत, कारण आपण नैसर्गिक घटकांशी असलेले भावनिक नाते तोडून टाकले आहे.

               या संवेदनशून्यतेची व्याप्ती केवळ वैयक्तिक स्तरापुरती मर्यादित नसून ती सामाजिक आणि जागतिक स्तरावरही पसरली आहे. हिंसेचे सामान्यीकरण हे याचे एक भयाण स्वरूप आहे. आज चित्रपट, इंटरनेट आणि बातम्यांतून हिंसेचे इतके उघड प्रदर्शन होते की, आता कोणाचा खून झाला किंवा कोणावर अत्याचार झाला तरी लोकांच्या मनाला जो धक्का बसायला हवा, तो बसत नाही. लोकांचे मन अशा घटनांना सरावले आहे. अपघातग्रस्ताला वाचवण्याऐवजी त्याचा व्हिडिओ बनवून व्हायरल करणे, हे आधुनिक मानवाच्या विकृत मानसिकतेचे दर्शन घडवते. स्पर्धेचा अट्टहास इतका वाढला आहे की, शेजारी राहणाऱ्या माणसाशी संवाद साधायलाही कोणाकडे वेळ नाही. 'डिजिटल जगात' आपण हजारो मित्रांशी जोडलेले आहोत, पण प्रत्यक्षात आपल्या जवळच्या माणसाच्या डोळ्यातील पाणी पुसण्यासाठी आपण उपस्थित नसतो. नात्यांमधील ओलावा आटल्यामुळेच आज समाजात एकाकीपणा आणि नैराश्याचे प्रमाण वाढत आहे.

                  एकूणच या परिस्थितीवर चिंतन करताना असे लक्षात येते की, आपण भौतिकदृष्ट्या कितीही प्रगत झालो असलो, तरी भावनिकदृष्ट्या आपण दरिद्री होत आहोत. बुद्धीने आपण रॉकेट सायन्स समजू शकतो, पण शेजाऱ्याच्या वेदना समजू शकत नसू, तर अशा बुद्धीचा उपयोग काय? बाजारीकरणाच्या विळख्यातून बाहेर पडून पुन्हा एकदा माणुसकीचा झरा वाहता करणे आवश्यक आहे. मुलांच्या शिक्षणात केवळ गुणांना आणि करिअरला महत्त्व न देता, त्यांना संवेदनशील बनवण्यावर भर दिला पाहिजे. दुसऱ्याच्या वेदनेची जाणीव होणे, प्राण्यांवर माया करणे आणि निसर्गाचा आदर करणे हे संस्कारच माणसाला 'माणूस' म्हणून जिवंत ठेवू शकतात. जर आपण वेळीच सावध झालो नाही, तर भविष्यातील समाज हा केवळ चालत्या-बोलत्या यंत्रांचा असेल, जिथे रक्ताचे नाते नसेल आणि प्रेमाची ऊबही नसेल. मानवी संवेदनांचे पुनरुज्जीवने करणे ही आजच्या काळातील सर्वात मोठी आणि तातडीची गरज आहे, तरच आपण खऱ्या अर्थाने सुसंस्कृत समाज म्हणून ओळखले जाऊ.

संजय गरबड मराठे 

 9421973888