मातृभाषा आणि प्राथमिक शिक्षण

 ◼️मातृभाषा आणि प्राथमिक शिक्षण

                 शिक्षण ही केवळ पदव्या मिळवण्याची प्रक्रिया नसून ती मानवी मनाच्या मशागतीची पद्धत आहे. आजच्या स्पर्धात्मक युगात शिक्षणाच्या माध्यमावरून अनेक मतप्रवाह पाहायला मिळत असले, तरी शिक्षणाचा मूळ उद्देश जर 'ज्ञानार्जन' आणि 'विचार प्रक्रिया' विकसित करणे हा असेल, तर प्राथमिक स्तरावर मातृभाषेसारखा दुसरा प्रभावी पर्याय नाही. मातृभाषेतून शिक्षण म्हणजे प्रगतीला नाकारणे नव्हे, तर प्रगतीचा पाया अधिक खोलवर रुजवणे होय. या प्रक्रियेत सर्वात महत्त्वाचा पैलू म्हणजे आकलनाची सुलभता आणि वैचारिक स्पष्टता. मूल जेव्हा शाळेत पाऊल ठेवते, तेव्हा त्याच्याकडे पाच-सहा वर्षांचा प्रदीर्घ भाषिक अनुभव असतो. हा अनुभव त्याच्या मातृभाषेतील असतो. शाळेत जर त्याच भाषेतून शिकवले गेले, तर घराकडून शाळेकडे होणारे संक्रमण सुलभ होते. अनोळखी भाषेचा अडथळा नसल्यामुळे विषयातील आशय थेट मुलाच्या मेंदूपर्यंत पोहोचतो. विज्ञानातील प्रयोग असोत किंवा गणितातील सूत्रे, ती जेव्हा मातृभाषेतून मांडली जातात, तेव्हा मुलांची तर्क करण्याची क्षमता वाढते. पोपटपंची करण्याऐवजी 'हे असेच का?' हा प्रश्न विचारण्याची हिंमत मुलांमध्ये निर्माण होते. ज्या भाषेत आपण स्वप्न पाहतो आणि विचार करतो, त्याच भाषेत शिकणे हे वैचारिक स्पष्टतेसाठी अनिवार्य ठरते.

                  मानवी मेंदूच्या विकासाचे सर्वात महत्त्वाचे टप्पे हे वयाच्या बाराव्या वर्षापर्यंत पूर्ण होतात. या काळात मेंदूची ग्रहणक्षमता अफाट असते, मात्र त्यावर भाषेचे ओझे लादल्यास मूळ शिक्षणाची गती मंदावते. मातृभाषेतील शिक्षणामुळे मेंदूवर अतिरिक्त ताण येत नाही, परिणामी मुलांची सृजनशीलता बहरते. एका भाषेवर प्रभुत्व आले की, मेंदू 'भाषा शिकण्याची यंत्रणा' विकसित करतो, ज्यामुळे पुढील आयुष्यात इंग्रजीसह अनेक परकीय भाषा शिकणे अधिक सुलभ होते. अनेक पालकांना वाटते की इंग्रजी माध्यमात घातले तरच मुलाला इंग्रजी येईल, मात्र वास्तव याच्या उलट आहे. ज्याचे मातृभाषेतील व्याकरण आणि शब्दसंपत्ती पक्की असते, तोच दुसरी भाषा अधिक दर्जेदार पद्धतीने आत्मसात करू शकतो. भाषेचा हा विकास केवळ मेंदू पुरता मर्यादित नसून तो सांस्कृतिक नाळ आणि आत्मविश्वासाशी जोडलेला असतो. भाषा ही केवळ संवादाचे माध्यम नाही; ती आपल्या पूर्वजांचा वारसा आणि संस्कृतीची संवाहक असते. मातृभाषेतून शिकताना मुलाला आपल्या मातीतील लोककथा, म्हणी आणि साहित्याची ओळख होते, ज्यामुळे त्याला आपल्या संस्कृतीचा न्यूनगंड वाटण्याऐवजी सार्थ अभिमान वाटू लागतो. जेव्हा एखादे मूल वर्गात आपल्या भाषेत ठामपणे मत मांडते, तेव्हा त्याचा आत्मविश्वास द्विगुणित होतो. याउलट, परकीय भाषेच्या दडपणाखाली वावरणारी मुले अनेकदा उत्तर माहीत असूनही केवळ भाषेच्या भीतीपोटी गप्प राहतात.

                     प्राथमिक शिक्षणाच्या यशात पालकांचा सहभाग हा एक निर्णायक घटक असतो. शिक्षण ही केवळ शिक्षकाची जबाबदारी नसून ती शाळा आणि घर यांच्यातील भागीदारी आहे. प्राथमिक शिक्षण मातृभाषेत असल्यास घरातील वातावरण शैक्षणिक प्रक्रियेला पूरक ठरते. अशिक्षित किंवा अल्पशिक्षित पालकही मुलाचा अभ्यास घेऊ शकतात आणि त्याच्या शंकांचे निरसन करू शकतात. यामुळे शाळा आणि घर यांच्यात संवादाचा एक भक्कम सेतू निर्माण होतो. आजच्या जागतिकीकरणाच्या रेट्यात इंग्रजी ही जागतिक संपर्क भाषा म्हणून महत्त्वाची आहेच, पण ती ज्ञानाची एकमेव भाषा नाही. जपान, जर्मनी किंवा दक्षिण कोरिया यांसारख्या देशांनी स्वतःच्या भाषेतून शिक्षण देऊनच जागतिक महासत्ता होण्याचा मान मिळवला आहे. आपण 'इंग्रजी येणे' यालाच 'हुशार असणे' मानण्याची चूक करत आहोत. इंग्रजी हे एक उत्तम साधन आहे, ते साध्य नाही. प्राथमिक शिक्षण मातृभाषेतून घेऊन माध्यमिक स्तरावर इंग्रजी एक विषय म्हणून स्वीकारल्यास, विद्यार्थी अधिक प्रगल्भ आणि जागतिक दर्जाचे नागरिक बनू शकतात. थोडक्यात सांगायचे तर, मातृभाषा ही मानवी मनाची जननी आहे. प्राथमिक स्तरावर मातृभाषेतून दिलेले शिक्षण हे मुलाच्या आयुष्यातील अशा शिदोरीसारखे आहे, जी त्याला आयुष्यभर पुरते. आपली भाषा समृद्ध असेल, तरच आपली मुले विचाराने समृद्ध होतील आणि भविष्यातील आव्हानांना समर्थपणे तोंड देऊ शकतील.

✒️संजय गरबड मराठे

      9421973888